Bạn đã gặp chúng trong anime, manga, trò chơi và phim. Tengu mũi dài. Tanuki bụng to một cách phi lý. Kappa bên sông. Oni với gậy sắt. Những hiện diện kỳ lạ không có tên rõ ràng.
Tất cả đều thuộc về thuật ngữ tiếng Nhật yokai. Nhưng nghĩa thực sự của từ này không hiển nhiên như nó có vẻ.
Bản thân từ này
Yokai (妖怪) gồm hai chữ: you (妖) nghĩa là kỳ lạ, bí ẩn hoặc mê hoặc, và kai (怪) nghĩa là điều kỳ diệu, lạ thường, hoặc một thứ đáng nghi. Cộng lại, chúng chỉ tới một cái gì đó như “hiện tượng bí ẩn” hoặc “thực thể kỳ lạ.”
Từ này không có một bản dịch tiếng Anh sạch gọn vì nó bao trùm phạm vi rộng hơn bất kỳ phân loại tiếng Anh nào. Ma, linh hồn, quái vật, quỷ, kẻ biến hình, và đồ vật có sự sống đều có thể nằm trong yokai tuỳ ngữ cảnh và truyền thống.
Yokai không phải là gì
Chúng không đơn giản là quái vật theo nghĩa phương Tây. Nhiều yokai không nguy hiểm. Nhiều con tinh nghịch nhưng không độc ác. Một số có ích. Một số buồn. Một số chỉ đơn giản là kỳ lạ, không có mục tiêu cụ thể nào.
Chúng cũng không giống kami. Kami là các lực thiêng — những hiện diện trung tâm của tín ngưỡng Shinto. Yokai chiếm một phần khác của cảnh quan tâm linh: cái kỳ lạ, cái ở rìa, cái chưa giải thích được. Sự phân biệt này quan trọng, dù trong thực tế ranh giới không phải lúc nào cũng được giữ rõ.
Và chúng cũng không nhất thiết là người chết. Ma (yurei) là một phân loại riêng trong truyền thống Nhật, gắn với linh hồn người chết chưa siêu thoát. Yokai thường không có nguồn gốc từ con người. Chúng là những hiện diện sinh ra từ thế giới tự nhiên, từ đồ vật, từ tín ngưỡng, hoặc từ nỗi sợ con người trước những điều không thể giải thích.
Vì sao Nhật Bản có nhiều yokai đến vậy
Truyền thống yokai của Nhật giàu một cách bất thường, phần vì nó hấp thụ và hệ thống hoá các tín ngưỡng dân gian từ khắp đất nước qua nhiều thế kỷ.
Mỗi vùng có linh hồn, sinh vật và sự kiện kỳ lạ riêng. Các nhà du ký, hoạ sĩ và học giả — đặc biệt trong thời kỳ Edo — bắt đầu thu thập và minh hoạ những sinh vật này. Hoạ sĩ Toriyama Sekien đã xuất bản các tập từ điển hình ảnh yokai trong thế kỷ XVIII, đặt tên và vẽ các sinh vật từ khắp truyền thống, đôi khi sáng tạo thêm những con mới để lấp khoảng trống. Những tập sách này có ảnh hưởng sâu, định hình cách các thế hệ sau hiểu và hình dung truyền thống.
Kết quả là một thư viện trực quan và khái niệm khá nhất quán về sự kỳ lạ — hàng trăm sinh vật được đặt tên, có vẻ ngoài, hành vi và liên hệ cụ thể.
Phạm vi những gì được tính là yokai
Một số yokai mạnh và thực sự đáng sợ. Oni — những thực thể to lớn, thường da đỏ, mang gậy sắt — xuất hiện trong những câu chuyện trừng phạt, địa ngục và sức mạnh quỷ. Chúng đánh dấu ranh giới giữa thế giới con người và một điều gì đó bạo liệt hơn nhiều.
Những con khác gần như đời thường. Zashikiwarashi là linh hồn trẻ em sống trong nhà cũ và mang lại thịnh vượng cho gia đình đối xử tốt với nó — hiền lành, thuộc về gia đình, gắn với một địa điểm cụ thể. Tanuki, con chó gấu trúc, gắn với khả năng biến hình và sự tinh nghịch nhưng cũng gắn với lễ hội và sự sung túc.
Còn có những con là sự biến đổi của đồ vật thường ngày. Đồ dùng gia đình bị bỏ sau một trăm năm sử dụng được tin là phát triển ý thức — tsukumogami, hay “tinh hồn đồ vật.” Một chiếc dép cũ, một cây dù bị nứt, một chiếc lồng đèn cũ đều có thể trở thành những thực thể có riêng đời sống.
Vì sao yokai hữu ích như một khái niệm
Truyền thống yokai về cơ bản là một cách thừa nhận rằng thế giới chứa những điều vượt khỏi phân loại bình thường — và đặt tên cho chúng dù sao đi nữa.
Việc đặt tên và minh hoạ những sinh vật này không chỉ là giải trí. Đó là một dạng quản lý văn hoá. Nếu bạn có thể đặt tên cho một trải nghiệm kỳ lạ, vẽ nó, kể chuyện về điểm yếu và thói quen của nó, bạn đã chuyển nó từ vùng nỗi sợ vô hình sang một thứ dễ biết đến hơn.
Đó vẫn là điều yokai làm. Chúng cho hình dạng những phần của trải nghiệm kháng lại sự giải thích thông thường. Và Nhật Bản, có lẽ nhiều hơn phần lớn các truyền thống, đã chọn đặt cho những hình dạng đó những cái tên rất cụ thể.
Cách yokai và kami liên hệ với nhau — và vì sao sự phân biệt quan trọng khi bạn viếng đền hoặc đi qua một khu rừng già — là chủ đề của bài tiếp theo: Kami và yokai: phiên bản đơn giản.