“Ba người chụm lại bằng trí Văn Thù” — câu tục ngữ tiếng Nhật mà hẳn ai cũng đã từng nghe qua.
Văn Thù Bồ Tát (Monju Bosatsu) — tên còn lưu lại trong câu tục ngữ đó — từ lâu đã được yêu mến như vị Phật cai quản trí tuệ.
Khi nguyện học hành đỗ đạt, khi thi cử, khi tâm trí rối ren không sắp xếp được — đó là vị Phật mà người ta chắp tay.
Là vị Phật như thế nào
Văn Thù Bồ Tát thuộc tầng Bồ Tát.
Tên là dịch nghĩa từ chữ Sanskrit Mañjuśrī (“diệu cát tường”), mang nghĩa “điềm lành kỳ diệu”.
Ngài được tin là cai quản:
- Trí tuệ — sức nhìn thấu bản chất sự vật
- Học vấn — đào sâu kiến thức
- Ngôn từ — biết suy nghĩ kỹ và biết nói khéo
- Phương hướng Bồ Tát đạo — chỉ ra cách sống
Cùng với lòng từ bi của A Di Đà Như Lai, sức chữa lành của Dược Sư Như Lai, sức lắng nghe của Quán Âm Bồ Tát, trí tuệ của Văn Thù Bồ Tát là một trong những trụ cột làm nên các công việc khác nhau của Bồ Tát.
Bồ Tát hầu Thích Ca
Văn Thù Bồ Tát giữ vị trí quan trọng trong Thích Ca Tam Tôn — bộ ba lấy Thích Ca Như Lai làm trung tâm, hai Bồ Tát đứng hai bên.
- Trung tâm: Thích Ca Như Lai
- Trái (nhìn từ ta là phải): Văn Thù Bồ Tát — biểu hiện trí tuệ
- Phải (nhìn từ ta là trái): Phổ Hiền Bồ Tát (Fugen) — biểu hiện thực hành
“Suy nghĩ (Văn Thù)” và “hành động (Phổ Hiền)” cùng nâng đỡ giáo pháp Thích Ca từ hai bên — đó là cấu trúc.
Khi thấy “tượng Thích Ca Tam Tôn” ở chùa, vị đứng một bên là Văn Thù Bồ Tát. Nếu ngài đang cưỡi sư tử, ta nhận ra ngay.
Cưỡi sư tử
Điểm đặc trưng nhất của Văn Thù Bồ Tát là cưỡi sư tử.
Sư tử, vua của muôn thú, tượng trưng cho sức mạnh của trí tuệ. Đó không phải trí tuệ mềm mại, mà là trí tuệ sắc bén cắt đứt mê lầm.
Đặc điểm của tượng:
- Cưỡi trên lưng sư tử, hoặc ngồi trên đài sen đặt trên sư tử
- Tay phải cầm gươm — gươm cắt đứt phiền não
- Tay trái cầm cuộn kinh (kyōkan) hoặc hoa sen
- Dáng vẻ trang sức như vương tử (vương miện lộng lẫy và anh lạc của Bồ Tát)
Không chỉ Minh Vương phẫn nộ mới cầm gươm — Văn Thù Bồ Tát cũng vậy. Nhưng nếu gươm của Bất Động Minh Vương “đốt cháy mê lầm”, thì gươm của Văn Thù là gươm nhìn rõ và phân biệt rành mạch.
”Ba người chụm lại bằng trí Văn Thù”
Câu tục ngữ này nghĩa là “dù là người bình thường, ba người tụ lại cũng nảy sinh trí tuệ như Văn Thù Bồ Tát”. Hiếm khi tên một vị Phật cắm rễ sâu đến vậy trong cách nói thường nhật của tiếng Nhật.
Nguồn gốc tương truyền có từ trước thời Edo, cho thấy tín ngưỡng Văn Thù Bồ Tát từng rất gần gũi với dân chúng.
Tuy thế, trí tuệ của Văn Thù không phải chỉ là “nhiều người cùng suy nghĩ”, mà là “trí tuệ sâu nhìn thấu bản chất”. Câu tục ngữ có lẽ đã lan rộng theo cách diễn giải rằng trí tuệ ấy không chỉ thuộc về một thiên tài đơn lẻ, mà cũng có thể ngụ trong sự tụ họp của con người.
Văn Thù tám chữ và năm chữ
Trong văn cảnh mật giáo (Chân Ngôn tông, Thiên Thai tông), Văn Thù Bồ Tát được phân loại theo con số.
- Văn Thù một chữ
- Văn Thù năm chữ — phổ biến nhất, liên quan đến năm chữ chân ngôn “A-Ra-Pa-Ca-Na”
- Văn Thù tám chữ
- Văn Thù sáu chữ
Mỗi loại có chân ngôn (mantra) và pháp tu khác nhau. Khi được thờ làm bản tôn của chùa, đôi khi loại Văn Thù được ghi rõ.
Quan hệ với các tông phái
Văn Thù Bồ Tát không thuộc riêng tông phái nào, mà là vị Phật được thờ rộng rãi.
- Pháp Tướng tông (Kōfuku-ji, Yakushi-ji)
- Thiên Thai tông, Chân Ngôn tông — quan trọng trong văn cảnh mật giáo
- Thiền tông — đôi khi Văn Thù Bồ Tát được đặt ở giữa thiền đường
Đặc biệt trong Thiền tông, Văn Thù Bồ Tát thường được thờ ở giữa thiền đường hay trai đường, như vị dẫn dắt trí tuệ của tăng tu hành. Đó là cách biểu hiện ý: tu hành chính là mài giũa trí tuệ.
Lời cầu cho học hành
Trong Nhật Bản hiện đại, có lẽ Văn Thù Bồ Tát gần gũi nhất vào mùa thi.
Người ta cầu nguyện đỗ đạt bằng cách đến viếng các chùa thờ Văn Thù Bồ Tát làm bản tôn, dâng những tấm ema cầu đậu.
Cũng giống như câu tục ngữ vẫn còn trong ngôn ngữ thường nhật, vai trò của vị Phật cai quản trí tuệ vẫn không đổi trong thời nay.
Gặp ngài ở chùa nào
Những ngôi chùa tiêu biểu để gặp Văn Thù Bồ Tát:
- Chion-ji (Kyōto, Amanohashidate) — nổi tiếng với Monju-dō. Một trong Nhật Bản Tam Văn Thù
- Abe Monju-in (Nara, Sakurai) — một trong Nhật Bản Tam Văn Thù, tượng Văn Thù cưỡi sư tử
- Daishō-ji (Yamagata, Kameoka) — một trong Nhật Bản Tam Văn Thù
- Kōfuku-ji (Nara) — tượng Văn Thù Bồ Tát thời Kamakura cùng Yuima cư sĩ
- Tōdai-ji (Nara) — Văn Thù Bồ Tát ở Hokke-dō v.v.
- Các thiền đường của chùa Thiền trên khắp nước
Ba ngôi chùa được gọi là “Nhật Bản Tam Văn Thù” (Chion-ji, Abe Monju-in, Daishō-ji) là nơi tiêu biểu thờ Văn Thù Bồ Tát ở trung tâm.
Lời kết
Văn Thù Bồ Tát là vị Phật mang chính trí tuệ — suy nghĩ, nhìn rõ, phân biệt rành mạch bản chất.
Dáng cưỡi sư tử, cầm gươm và cuộn kinh ấy đầy sự sắc bén của ý chí muốn cắt đứt mê lầm.
Khi bí lối, khi suy nghĩ không sắp xếp được, đến viếng ngôi chùa có Văn Thù Bồ Tát vẫn là một hành động tự nhiên trong thời nay. Không chỉ cho thí sinh — đây là vị Phật mở rộng cho bất kỳ ai đang phân vân tìm câu trả lời.