เมื่อก้าวขึ้นไปบนวิหารหลักของวัดในญี่ปุ่น บางครั้งคุณจะเห็นรูปองค์ใหญ่ประทับนิ่งอยู่ในแสงสลัวด้านใน
แสงไฟลอดมาเป็นนวล รูปทรงสงบ มือของแต่ละองค์อยู่ในท่าที่ต่างกันเล็กน้อย “นี่คือใครกัน” คำถามนี้ผุดขึ้น แต่หลายคนเดินออกมาโดยที่ยังไม่ได้คำตอบ — ประสบการณ์นี้น่าจะคุ้นเคยสำหรับใครหลายคน
หน้านี้คือทางเข้าที่จัดระเบียบโลกของ “พระพุทธ” ที่คุณพบในวัด โดยไม่ใช้คำยาก เริ่มต้นเบา ๆ จากความจริงที่ว่า ในญี่ปุ่นยังมีอีกโลกหนึ่งวางขนานอยู่กับโลกของเทพคามิที่คุณพบในศาลเจ้า
พระพุทธกับเทพคามิอยู่กันคนละโลก
ในญี่ปุ่น พระพุทธและเทพคามิอยู่ร่วมในภูมิทัศน์เดียวกันมายาวนาน จึงสับสนได้ง่าย แต่หากเริ่มจากการแยกใหญ่ ๆ จะเข้าง่ายขึ้น
- เทพคามิ (kami) อยู่ในศาสนาชินโต ประดิษฐานที่ ศาลเจ้า
- พระพุทธ อยู่ในพุทธศาสนา ประดิษฐานที่ วัด
ชินโตคือความเชื่อที่ก่อเกิดในญี่ปุ่นเอง เรียกการสถิตของธรรมชาติและบรรพชนว่า “คามิ” พุทธศาสนาเกิดในอินเดีย เดินทางผ่านจีนและคาบสมุทรเกาหลี และมาถึงญี่ปุ่นในราวศตวรรษที่ 6 มีระบบความคิดที่มีการตรัสรู้เป็นแกนกลาง
ซีรีส์นี้จะแนะนำผู้สถิตในฝั่งของพุทธศาสนาทีละองค์
โลกของพระพุทธมีลำดับชั้นกว้าง ๆ
แม้จะพูดรวมว่า “พระพุทธ” แต่รูปที่อยู่ในวัดไม่ได้เป็นองค์เดียวกันทั้งหมด โลกของพุทธศาสนาจัดแบ่งคร่าว ๆ เป็นสี่ชั้น
ในที่นี้ไม่ได้พูดในเชิงหลักธรรมเข้มงวด แต่จัดเป็น “วิธีอ่าน” รูปที่คุณเห็นในวัด
1. เนียวไร (พระตถาคต)
ผู้ที่ตรัสรู้สมบูรณ์แล้ว อยู่ตรงใจกลางของโลกแห่งพระพุทธ
เนียวไรองค์สำคัญ
- พระศากยมุนีพุทธเจ้า (Shaka)
- พระอมิตาภพุทธเจ้า (Amida)
- พระไวโรจนพุทธเจ้า (Dainichi)
- พระไภษัชยคุรุพุทธเจ้า (Yakushi)
ลักษณะของรูปคือ ประดับน้อยและเรียบ เพราะเป็นภาพหลังตรัสรู้ ที่ละเครื่องทรงในวังออกแล้ว ท่ามือ (มุทรา) ของแต่ละองค์มีความหมายต่างกัน เช่น มุทราแสดงธรรมของพระศากยมุนี หรือมุทราต้อนรับของพระอมิตาภ
2. โพธิสัตว์
ผู้กำลังเดินทางสู่การตรัสรู้ พร้อม ๆ กับช่วยเหลือสรรพสัตว์ บางครั้งบรรยายว่าอยู่หนึ่งก้าวก่อนเนียวไร แต่ปรากฏใกล้ชิดชีวิตคนทั่วไปที่สุด
โพธิสัตว์องค์สำคัญ
- พระอวโลกิเตศวร (Kannon)
- พระกษิติครรภโพธิสัตว์ (Jizo)
- พระเมตไตรย (Miroku)
- พระมัญชุศรี (Monju)
- พระสมันตภัทร (Fugen)
ลักษณะของรูปคือ เครื่องประดับวิจิตร ทั้งมงกุฎ สร้อยโยรากุ และผ้าทิพย์ ยังคงสภาพของเจ้าชายเอาไว้
ยกเว้นพระกษิติครรภที่มักปรากฏในรูปพระภิกษุ และเป็นพระที่อยู่ใกล้ตัวคนทั่วไปที่สุดในญี่ปุ่น ทั้งในวัดและริมทาง
3. มโยโอ (พระวิทยาราชา)
ปรากฏในท่าโกรธ ทำหน้าที่ตัดความหลงและกิเลส ดูเหมือนพิโรธ แต่ความโกรธนั้นคือสภาวะที่จำเป็นในการตัดความสับสนของผู้คน
มโยโอองค์สำคัญ
- พระอจล (Fudō)
- พระราคะราชา (Aizen)
- พระมยุรราช (Kujaku)
ลักษณะของรูปคือ มีเปลวเพลิงเบื้องหลัง ถือดาบและบ่วงเชือก ท่าทางเข้มข้น พบมากในวัดสายมิคเคียวของนิกายชินกอนและเทนได
4. เทนบุ (เทพชั้นสวรรค์)
เทพผู้พิทักษ์ธรรม เดิมทีเป็นเทพในศาสนาฮินดูของอินเดียที่ถูกผนวกเข้ามาในพุทธศาสนา ดูแลงานทางโลกหลายด้าน เช่น การรบ ดนตรี การค้า และโชคลาภ
เทนบุองค์สำคัญ
- ท้าวเวสสุวัณ (Bishamonten)
- พระสรัสวดี (Benzaiten)
- พระมหากาล (Daikokuten)
- พระอินทร์ (Taishakuten)
- พระพรหม (Bonten)
เจ็ดเทพแห่งโชคลาภที่คนญี่ปุ่นรู้จักดีหลายองค์ก็อยู่ในชั้นนี้ และในญี่ปุ่นมักแยกออกจากเทพคามิของชินโตได้ยาก
บางองค์ก็ไม่อยู่ในชั้นใดชั้นหนึ่ง
มีพระพุทธบางองค์ที่ไม่ลงตัวกับสี่ชั้นนี้ หรือเลื่อนไหลระหว่างชั้น
- ตั๊กม้อ / โพธิธรรม (Daruma) — ปฐมาจารย์นิกายเซน เป็นบุคคลในประวัติศาสตร์ แต่ก็มีรูปประดิษฐานเป็นที่เคารพ
- พระยมราช (Enma) — ราชาแห่งนรก เชื่อมโยงกับพระกษิติครรภอย่างลึกซึ้ง
- ความเชื่อในไดชิ — เคารพพระสงฆ์จริงในประวัติศาสตร์ เช่น โคโบไดชิ (คูไค) ในระดับใกล้พระพุทธ
พุทธศาสนาในญี่ปุ่นค่อย ๆ เปลี่ยนรูปร่างเมื่อผสานกับวัฒนธรรมและความเชื่อพื้นบ้านในแต่ละท้องถิ่น รูปที่คุณพบในวัดจึงมีจำนวนไม่น้อยที่ “ไม่เข้าชั้นใด”
สิบสององค์ที่จะพบในซีรีส์นี้
ซีรีส์ “ผู้ที่เราพบในวัด” จะแนะนำพระพุทธที่คุณมีโอกาสพบจริง ๆ ในวัดญี่ปุ่นทีละองค์
- พระศากยมุนี (พระประธานนิกายเซน เช่น Sōji-ji)
- พระอมิตาภ (พระประธานนิกายโจโด เช่น Byōdō-in)
- พระไวโรจนะ (พระประธานนิกายชินกอน เช่น Kōya-san)
- พระไภษัชยคุรุ (Yakushi-ji)
- พระอวโลกิเตศวร (Kiyomizu-dera, Sensō-ji)
- พระกษิติครรภ (ริมทาง, Adashino Nenbutsu-ji)
- พระเมตไตรย (Kōryū-ji)
- พระมัญชุศรี (Chion-ji)
- พระอจล (Narita-san, Meguro Fudō)
- พระราคะราชา (Saidai-ji Aizen-dō)
- ท้าวเวสสุวัณ (Kurama-dera, Shigi-san)
- ตั๊กม้อ / โพธิธรรม (ปฐมาจารย์เซน, ฟุคุดารุมะ)
แต่ละองค์มีหน้าที่และรูปลักษณ์เฉพาะ เมื่ออ่านรูปในวัดได้ว่า “พระองค์นี้ทำหน้าที่อะไร” บรรยากาศด้านในวิหารจะรู้สึกใกล้ขึ้นอีกนิด
ก่อนไปวัด
ไม่จำเป็นต้องรู้ชื่อหรือบทบาทของพระพุทธก่อนจึงจะไปวัดได้ การประนมมือไม่ได้ตั้งอยู่บนเงื่อนไขของความรู้
แต่ถ้ามองท่ามือหรือสิ่งของในมือของรูปตรงหน้าแล้วเริ่มเห็นความหมายขึ้นมานิดหนึ่ง “พระพุทธองค์นี้อยู่ตรงนั้นเพื่ออะไร” จะรู้สึกต่างออกไป
เกี่ยวกับวิธีไหว้ บทความที่เขียนสำหรับศาลเจ้า วิธีไปเยือนศาลเจ้า อ่านควบคู่กันแล้วจะเห็นความแตกต่างของพิธีปฏิบัติระหว่างวัดและศาลเจ้าได้ชัดขึ้น
หวังว่าซีรีส์นี้จะเป็นทางเข้าที่ทำให้พื้นที่ลึกในวิหารของวัดรู้สึกใกล้ขึ้นอีกเล็กน้อย