Bờ ruộng, lối vào làng, giữa con đèo, một góc khuất trong khuôn viên chùa, giữa nghĩa trang.
Hẳn ta đã từng thấy nhiều pho tượng đá nhỏ khoác yếm đỏ, mặt tròn, xếp hàng đứng đó.
Đó là O-Jizō-sama — Địa Tạng Bồ Tát (Jizō Bosatsu).
Trong các vị Phật, đây là vị hòa lẫn nhiều nhất vào cảnh quan của làng quê và thị trấn. Không ngồi trong chiều sâu chính điện, mà đứng bên đường, bên mộ trẻ em, ở những nơi gần nhất với đời sống của bất kỳ ai.
Là vị Phật như thế nào
Địa Tạng Bồ Tát thuộc tầng Bồ Tát.
Tên là dịch nghĩa từ chữ Sanskrit Kṣitigarbha — “kho tàng của đại địa”. Ngài được hiểu như đất rộng — chứa đựng và tiếp nhận tất cả.
Ngài được tin là cai quản:
- Dẫn dắt người đã khuất
- Bảo vệ trẻ em
- Bảo vệ lữ khách và người qua đường
- Cứu cả những kẻ đã rơi vào địa ngục
Là vị Phật đứng nơi ranh giới của chết và tái sinh, đồng thời là vị Phật ở gần đời sống nhất — đó là vị trí riêng của Địa Tạng Bồ Tát.
Vị Phật cứu độ cả trong địa ngục
Khi nói về Địa Tạng Bồ Tát, thường nhắc đến quan niệm “lục đạo”.
Trong Phật giáo, chúng sinh được tin là luân hồi qua sáu cõi — địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, tu la, nhân giới, thiên giới.
Tương truyền, Địa Tạng Bồ Tát hiện thân ở cả sáu cõi đó để cứu độ chúng sinh.
Đặc biệt lớn là việc đi cứu cả những linh hồn đã đọa địa ngục. Đây là vai trò riêng có của Địa Tạng, ít vị Phật khác đảm nhận.
Việc ngài được yêu mến với vai trò bảo vệ trẻ em cũng tương truyền phái sinh từ đây. Tín ngưỡng dân gian rằng Địa Tạng Bồ Tát dẫn dắt linh hồn của trẻ em chết yểu đã cắm rễ rất sâu trên khắp đất Nhật.
Được biểu hiện trong dáng nhà sư
Địa Tạng Bồ Tát có một đặc điểm khác hẳn các Bồ Tát khác.
- Không vương miện, không trang sức, là dáng nhà sư
Trong khi Quán Âm Bồ Tát hay Di Lặc Bồ Tát được biểu hiện trong dáng lộng lẫy như vương tử, Địa Tạng Bồ Tát hiện ra trong dáng một nhà sư đã cạo đầu.
Có thuyết cho rằng điều này thể hiện việc Địa Tạng Bồ Tát làm việc ở nơi gần con người nhất.
Đặc điểm của tượng:
- Đầu cạo
- Cà sa đơn sơ
- Tay phải cầm gậy tích trượng (shakujō) — gậy của nhà sư có vòng kêu để xua côn trùng và sinh vật khi đi đường
- Tay trái cầm bảo châu (hōju) — viên ngọc đáp ứng mọi nguyện ước
Thường được biểu hiện trong dáng đứng. Tượng ngồi tương đối ít.
Lý do của chiếc yếm đỏ
Tượng O-Jizō bên đường hay được mặc yếm đỏ và đội mũ đỏ.
Đây bắt nguồn từ tục lệ của các cha mẹ mất con — họ cầu nguyện cho linh hồn con mình bằng cách dâng đồ cho tượng. Mặc cho Địa Tạng Bồ Tát chiếc yếm đỏ — màu áo trẻ em — gửi vào đó lời cầu rằng đứa con đã khuất sẽ được an lành dưới sự che chở của ngài.
Đây không phải nghi thức Phật giáo chính thống mà là tập tục dân gian hình thành dần. Nhưng chính nó làm nên nét riêng của Địa Tạng Bồ Tát trong cảnh quan Nhật Bản.
Lẫn lộn với Dōsojin
Trong số các tượng đá đứng bên đường, có cả những vị không phải Địa Tạng Bồ Tát.
- Dōsojin (đạo tổ thần) — thuộc Thần đạo. Bảo vệ ranh giới làng và sự an toàn của đường
- Kōshin-tō — tháp tín ngưỡng Kōshin
- Tượng Sarutahiko — vị thần dẫn đường
Bề ngoài giống nhau nên khó phân biệt. Dấu hiệu của Địa Tạng Bồ Tát là dáng nhà sư cầm tích trượng và bảo châu.
Về Dōsojin, có thể đọc kỹ trong bài Sarutahiko thuộc loạt các kami.
Quan hệ với các tông phái
Địa Tạng Bồ Tát không thuộc riêng tông phái nào, mà là vị Phật đã cắm rễ rộng trong tín ngưỡng dân gian.
- Chân Ngôn tông, Thiên Thai tông, Tịnh Độ tông, Thiền tông — chùa tông phái nào cũng có Jizō-dō
- Tượng Jizō bên đường thường không gắn với tông phái nào cụ thể
- Là vị Phật gần nhất với việc cầu siêu cá nhân của những gia đình đã mất con
“Jizō-bon” là lễ hội của cộng đồng địa phương, đặc biệt phổ biến ở Kansai, được tổ chức quanh ngày 24 tháng Tám hằng năm trước các tượng O-Jizō trong khu phố. Hình ảnh trẻ em tụ tập của mùa hè vẫn còn đến nay.
Gặp ngài ở chùa nào
Những ngôi chùa tiêu biểu để gặp Địa Tạng Bồ Tát:
- Adashino Nenbutsu-ji (Kyōto, Sagano) — tám ngàn tượng đá xếp hàng
- Rokuharamitsu-ji (Kyōto) — truyền lại mối liên hệ với lục đạo
- Lễ hành hương sáu Jizō Kyōto — sáu pho Địa Tạng đặt ở lối vào các con đường lớn của Kyō
- Sugamo Togenuki Jizō (Tōkyō) — được tin là nhận lấy đau và bệnh thay con người
- Jizō của Ono no Takamura (Kyōto, Senbon Enma-dō) — Jizō trong truyền thuyết liên quan đến địa ngục
Nhưng nơi gặp Địa Tạng Bồ Tát nhiều nhất, có lẽ không phải ở chùa — mà bên đường. Bờ ruộng, đèo, lối vào nghĩa trang — khắp các nơi trên đất Nhật, O-Jizō vẫn đứng đó.
Lời kết
Địa Tạng Bồ Tát là vị Phật ở bên đường hơn là ở chiều sâu chùa.
Đống đá nhỏ mà cha mẹ mất con đã xếp lên, đóa hoa ai đó cúng trên con đường họ qua mỗi ngày, chiếc yếm đỏ được thay theo mùa — quanh O-Jizō luôn có dấu vết của lời cầu nguyện của một ai đó.
Khi tình cờ bắt gặp một pho tượng đá nhỏ bên đường, nghĩ rằng đó là Địa Tạng Bồ Tát đã đứng bên ai đó suốt thời gian dài, và chắp tay — cảnh lối đi quen thuộc có lẽ sẽ hiện ra hơi khác.