Kiyomizu-dera ở Kyōto. Cùng với cảnh thành phố nhìn xuống từ chính điện, đó là khung cảnh ai cũng nhớ.
Ở trung tâm chính điện được thờ Thập Nhất Diện Thiên Thủ Quán Âm — một trong các hình tướng của Quán Âm Bồ Tát.
Sensō-ji ở Tōkyō. Đi qua cổng Kaminari-mon, qua phố Nakamise, đến chính điện — vị được thờ ở đó cũng là Quán Âm Bồ Tát.
Người Nhật gọi thân mật “Kannon-sama”, và đây là vị Phật người Nhật yêu mến gần gũi nhất. Đó là Quán Âm Bồ Tát (Kannon Bosatsu).
Là vị Phật như thế nào
Quán Âm Bồ Tát thuộc tầng Bồ Tát.
Tên đầy đủ là “Quán Thế Âm Bồ Tát (Kanzeon Bosatsu)”. Là dịch nghĩa từ chữ Sanskrit Avalokiteśvara, được hiểu là “quán xét âm thanh (tiếng kêu) của thế gian”.
Ngài được tin là cai quản lòng từ bi — lắng nghe và đáp lại tiếng đau khổ của con người.
Quán Âm Bồ Tát cũng xuất hiện như vị Bồ Tát đứng hầu bên A Di Đà Như Lai, đảm nhận vai trò mang lòng từ bi của A Di Đà xuống mặt đất.
Vị Phật biến hóa thân
Khi nói về Quán Âm Bồ Tát, không thể bỏ qua đặc tính “biến hóa thân”.
Kinh Pháp Hoa trong phẩm “Phổ Môn của Quán Thế Âm Bồ Tát” ghi rằng Quán Âm tự tại biến thành dáng cần thiết để cứu độ con người.
- Dáng vua
- Dáng đứa trẻ
- Dáng người già
- Dáng thương nhân
- Dáng người tu hành
Tương truyền có ba mươi ba dáng biến hóa. Đó là nguồn gốc của các “Tam Thập Tam Quán Âm Linh Trường” trên khắp đất Nhật. Saigoku Sanjūsansho, Bandō Sanjūsansho, Chichibu Sanjūyonsho — gộp lại gọi là Bách Quán Âm, là tuyến hành hương có lịch sử lâu đời.
Bảy dáng tiêu biểu của Quán Âm Bồ Tát
Tuy nói “ba mươi ba” nhưng các tượng được tạc chủ yếu là bảy dáng.
- Thánh Quán Âm (Shō Kannon) — dáng chuẩn. Một mặt hai tay, dáng dịu dàng
- Thập Nhất Diện Quán Âm — mười một khuôn mặt nhỏ trên đầu
- Thiên Thủ Quán Âm — ngàn cánh tay (thực tế thường biểu hiện bằng bốn mươi hai)
- Mã Đầu Quán Âm — đội đầu ngựa trên mão, dáng phẫn nộ
- Như Ý Luân Quán Âm — cầm như ý bảo châu và pháp luân
- Chuẩn Đề Quán Âm — có nhiều cánh tay
- Bất Không Quyến Sách Quán Âm — cầm dây thừng để bắt giữ và cứu độ con người
Mỗi dáng đều biểu hiện một mặt trong công việc của Quán Âm.
Về giới tính
Quán Âm Bồ Tát vốn ở Ấn Độ được vẽ với hình tướng nam tính. Qua Trung Hoa, hình tướng nữ tính được thêm vào, và ở Nhật cũng thường được biểu hiện trong dáng nữ tính.
Tuy nhiên về mặt giáo lý, Quán Âm là vị vượt khỏi giới tính — được vẽ như nam, như nữ, như trẻ em, như người già. Chính đặc tính “biến hóa thân” là một trong những bản chất của Quán Âm Bồ Tát.
Từ thời cận đại, Quán Âm cũng được vẽ trong dáng dịu dàng như mẹ hiền — gọi là “Từ Mẫu Quán Âm (jibo kannon)”.
Đặc điểm dáng vẻ của Quán Âm Bồ Tát
Đặc điểm của tượng:
- Đội vương miện (ở giữa thường có khắc một pho A Di Đà Như Lai nhỏ)
- Khoác trang sức lộng lẫy như anh lạc (yōraku)
- Thiên y (tenne) rủ xuống từ hai vai
- Cầm hoa sen (renge) hoặc bình nước (suibyō)
Việc trên mão có khắc A Di Đà Như Lai cho thấy Quán Âm có nhiệm vụ mang lòng từ bi của A Di Đà xuống thế gian.
Quan hệ với các tông phái
Quán Âm Bồ Tát không thuộc riêng tông phái nào, mà được thờ ở gần như mọi tông phái với tư cách vị Phật quan trọng.
- Thiên Thai tông, Chân Ngôn tông, Tịnh Độ tông, Tịnh Độ Chân tông, Thiền tông, Nichiren tông — chùa tông phái nào cũng có tượng Quán Âm
- Thường được thờ thành bộ A Di Đà Tam Tôn (A Di Đà Như Lai, Quán Âm Bồ Tát, Thế Chí Bồ Tát)
- Hành hương Tam Thập Tam Quán Âm Linh Trường là con đường tín ngưỡng vượt khỏi ranh giới tông phái
Ngoài Quán Âm Bồ Tát, hiếm có vị Phật nào được yêu mến vượt qua tông phái rộng đến vậy.
Gặp ngài ở chùa nào
Những ngôi chùa tiêu biểu để gặp Quán Âm Bồ Tát:
- Kiyomizu-dera (Kyōto) — Thập Nhất Diện Thiên Thủ Quán Âm, số 16 của Saigoku Sanjūsansho
- Sensō-ji (Tōkyō) — Thánh Quán Âm, số 13 của Bandō Sanjūsansho
- Sanjūsangen-dō (Kyōto) — một ngàn lẻ một pho Thiên Thủ Quán Âm xếp hàng
- Hase-dera (cả Nara và Kamakura) — Hase Quán Âm, Thập Nhất Diện Quán Âm khổng lồ
- Bách Tế Quán Âm chùa Hōryū-ji (Nara) — tượng Quán Âm thanh thoát thời Asuka
- Ishiyama-dera (Shiga) — Như Ý Luân Quán Âm
- Các Kannon-dō bên đường — am nhỏ ở phố thị và đèo núi
Đặc biệt hành hương Tam Thập Tam Quán Âm Linh Trường, cùng với O-Henro (Shikoku Hachijū-hakkasho), được biết đến rộng rãi như cách gặp gỡ Quán Âm Bồ Tát.
Nghi thức tại chùa chỉ chắp tay, không vỗ tay.
Lời kết
Quán Âm Bồ Tát là vị Phật lắng nghe tiếng người, biến thành dáng cần thiết — vị di chuyển gần gũi với đời sống nhất trong Phật giáo.
Ngàn cánh tay, mười một khuôn mặt, đầu ngựa, nụ cười từ mẫu — mỗi dáng là một mặt khác của cùng một công việc của Quán Âm.
Cảnh thành phố nhìn từ chính điện Kiyomizu-dera, dòng người tấp nập trên đường đến Sensō-ji, am Quán Âm nhỏ ở ngoại ô — nghĩ rằng ở mỗi nơi đều có Quán Âm Bồ Tát đang lắng nghe tiếng từng người, và chắp tay — khoảng sâu trong chùa có lẽ sẽ hiện ra hơi khác.