Bạn có thể đã từng nghe câu “Nhật Bản có tám triệu vị thần” ở đâu đó rồi.
Con số nghe rất ấn tượng, nhưng thường chỉ đến vậy là dừng — những câu hỏi thực sự đằng sau nó như họ là ai?, họ ở đâu?, thực ra đó là loại tồn tại như thế nào? lại ít khi được trả lời.
Bài viết này được đặt làm cánh cửa vào loạt bài “Các vị thần bạn gặp ở đền thờ”, viết ra trước khi đi vào từng vị một. Không phải để phân loại các vị thần, mà để bạn cảm nhận được phần nào sự bao la của thế giới ấy trước khi bước qua một cánh cổng torii.
Tám triệu — không phải là con số đếm
Yaoyorozu (八百万) dịch chữ thì là “tám triệu”, nhưng ở đây không có ý đếm chính xác.
Trong tiếng Nhật cổ, chữ “tám” (八) thường được dùng để diễn đạt “nhiều đến không đếm xuể” — như cách tiếng Việt nói “muôn vàn” hay “nghìn vạn”. Bạn sẽ thấy “tám” này trong yae (nhiều lớp), yakumo (nhiều mây), yamata (nhiều nhánh). Không cái nào là con số thật.
“Tám triệu vị thần” không có nghĩa là Nhật Bản có một danh sách 8.000.000 vị thần. Nó có nghĩa là các vị thần ở khắp nơi, nhiều đến không thể đếm hết — len lỏi vào cảnh quan, không tập trung vào một đấng tối cao duy nhất.
Trung tâm không phải là một, mà là nhiều, ở nhiều nơi.
Các vị thần ngự ở đâu
Cách cảm nhận rõ nhất ý nghĩa của yaoyorozu có lẽ không phải ở những ngôi đền nổi tiếng, mà ở chính những góc của đời sống thường ngày.
Trong các câu chuyện cổ và trong tập tục dân gian, kami được nói là ngự ở:
- núi
- sông và thác
- biển
- cây cổ thụ và đá lớn
- ruộng lúa
- ngã ba đường
- bếp của ngôi nhà
- thậm chí là nhà vệ sinh
Vị thần của nhà vệ sinh không phải đùa. Tiền đề của thế giới này là có một sự hiện diện trông coi mọi ngóc ngách của đời sống — không chỉ ở những nơi to lớn.
Các vị thần nổi tiếng ở các đền thờ lớn không phải là tất cả các vị thần.
Hai cuốn sách cổ
Ghi chép sớm nhất bằng văn tự về các vị thần đến từ hai cuốn sách:
- Kojiki (古事記, hoàn thành năm 712 CN)
- Nihon Shoki (日本書紀, hoàn thành năm 720 CN)
Cả hai đều được biên soạn ở triều đình để lưu lại các truyền thuyết miệng còn cổ hơn nữa. Cùng một vị thần xuất hiện trong cả hai cuốn — nhưng thường ở những phiên bản hơi khác nhau.
Những khác biệt bạn sẽ thấy:
- Cách ghi tên khác nhau
- Thứ tự sự kiện đổi đi
- Nihon Shoki đôi khi ghi cả mấy phiên bản dị truyện song song
Loạt bài này sẽ không xem cuốn nào là “đúng”. Hai truyền thống tồn tại cạnh nhau, và chúng ta tôn trọng điều đó.
Một cảm nhận mềm về nơi họ ngự
Có một sự phân chia mơ hồ về nơi các vị thần ngự — không phải là sự phân loại nghiêm ngặt, mà giống như các khu phố trong một câu chuyện.
- Takamagahara (cao thiên nguyên) — cõi của các vị thần như Amaterasu và Tsukuyomi, gắn với bầu trời và ánh sáng.
- Ashihara no Nakatsukuni (vùng đất ở giữa) — trần gian con người. Các vị thần như Ōkuninushi thuộc về đây, làm việc trên chính mặt đất.
- Bản thân thiên nhiên — một ngọn núi cụ thể, một con sông, một tảng đá, một cây cổ thụ. Có vị có tên, có vị chỉ người địa phương biết.
Đây không phải hệ thống. Đó là sân khấu nơi các câu chuyện diễn ra.
Các vị thần loạt bài này sẽ gặp
Trong Các vị thần bạn gặp ở đền thờ, chúng tôi sẽ giới thiệu mười hai vị thần thường gặp nhất ở các đền thờ Nhật Bản.
- Amaterasu — nữ thần mặt trời, được thờ ở Ise
- Susanoo — em trai bà, người đánh bại con rắn tám đầu
- Ōkuninushi — Izumo, vị thần của en-musubi (kết duyên), sự dịu dàng
- Inari (Ukanomitama) — và những con cáo làm sứ giả
- Hachiman — vị thần bảo hộ đền, gia đình và đất nước
- Konohanasakuya-hime — núi Phú Sĩ, hoa anh đào
- Tsukuyomi — vị thần mặt trăng, kẻ lặng lẽ
- Ebisu — cần câu, cá tráp, thịnh vượng
- Izanagi và Izanami — đôi vợ chồng đã sinh ra các đảo
- Ninigi — cháu của Amaterasu, hạ xuống trần gian
- Sarutahiko — vị thần dẫn đường, gặp ở ngã ba
- Benzaiten — nữ thần nước, âm nhạc, biện tài
Mỗi vị có một tính cách riêng. Không ai trong số họ được mô tả là hoàn hảo. Họ thất bại, họ giận hờn, họ ghen tị, họ xin lỗi. Đó cũng là một phần lý do những câu chuyện này còn tồn tại đến hôm nay.
Bài viết này là tấm bản đồ bạn có thể mở sẵn khi đọc các bài về từng vị.
Trước khi bạn đi đền
Bạn không cần biết tên của bất kỳ vị thần nào để đến đền thờ. Kiến thức không phải là điều kiện để chắp tay.
Nhưng khi biết một chút — biết ai được thờ ở đâu, vị ấy được nói là kiểu hiện diện như thế nào — thì những thứ trước mắt bạn (tên của ngôi đền, lễ vật, tượng cáo đá, lối đi) bắt đầu có ý nghĩa.
Để biết thêm về cách hành xử ở đền thờ và những ngôi đền nhỏ bạn có thể đi qua trên đường, xem Cách đến đền thờ, Vì sao có những ngôi đền rất nhỏ, và Inari thực sự có nghĩa là gì.
Loạt bài này tồn tại vì một sự dịch chuyển nhỏ trong cách nhìn — khi một con cáo đá hay một cánh torii lặng lẽ bắt đầu cảm thấy gần gũi hơn trước.